حقّانيت اين مذهب و لزوم مبارزه ايدئولوژيك با ساير اديان و مذاهب و فرق ، سالكين اين راه را برآن داشت كه با غور و تفحّص و تحقيق بر غنا و كمال اين مجموعه اعتقادى بيفزايند . از اينجاست كه شيعيان در طول بيش از سيزده قرن با وجود كميّت ناچيز در مقايسه با اهل سنّت در كليه شعب و فروع و رشته‌هاى عقلى و نقلى اعم از فلسفه و رياضيات و فقه و اصول و حديث و كلام و غيره ، ستارگان درخشانى را به عالم بشريت عرضه كرده‌اند كه تاريخ تمدّن اسلامى به ضبط نامشان افتخار مىكند . با وفات رسول اللّه و صحابهء كرام و تابعين صحابهء آن حضرت و در پى گسترش كمّى و كيفى قلمرو حكومت اسلامى و پيدايش مراكز متعدّد تمدّن در حوزه اين قلمرو وسيع ، اختلاف و تشتّت آراء در مسائل شرعى با شدّت بيشترى بروز كرد و تدريجا ضرورت تعيين ضوابطى براى تشخيص احكام شرع احساس شد . اكثريّت مسلمانان يعنى اهل سنّت در برخورد با مسائل نوينى كه از تبعات زندگى پيچيده اجتماعى بود چون نتوانستند پاسخ مشكلات خود را در كتاب و سنت رسول اللّه كه منابع منحصر استخراج و استنباط احكام شرعى بودند ، بيابند ، به تأسيسات تازه‌اى تحت عناوين « اجتهاد به رأى » ، « قياس » ، « استحسان » و « مصالح مرسله » و غيره روى آوردند . دامنه تمسّك به عناوين نامبرده آن‌قدر گسترده شد كه گاه در معارضهء ظاهر كتاب خدا با احكام حاصله از اين عناوين ، نتايج بدست آمده را بر ظاهر كتاب خدا رجحان دادند . انجماد و خشكى برخورد اوّليه اهل سنت با كتاب و سنّت و گشاده‌دستى و زياده‌روى